|
Jean-Paul Sartre - Nỗi đam mê làm người trong thế kỷ 20 (5)
Giai đoạn 2, từ chiến tranh thế giới 2 tới 1968
Đọc L”Être et le Néant, có điều đáng chú ý. Sartre phê phán nhiều triết gia lớn, từ Descartes tới Heidegger, không có một lời về Marx. Thuở đó, chàng chưa hiểu Marx:
Chính vào thời điểm ấy [1925] tôi đọc Tư Bản Luận và Ý thức hệ Đức: tôi hiểu tất cả một cách sáng lạn và tôi không hiểu gì cả. Hiểu là tự thay đổi mình, đi xa hơn chính mình: đọc những quyển sách ấy không thay đổi tôi[65].
Chàng giải thích: thời đó ở Pháp, trong Đại học không có ghế giáo sư cho môn Chủ nghĩa Marx, sinh viên cộng sản nếu tới ắt thi trượt. Thiên hạ khiếp sợ (horreur) lối tư duy biện chứng đến mức bọn chàng không biết ngay cả Hegel là ai.
Bước ngoặt trong cuộc đời và tư tưởng của Sartre do thời cuộc. Đột nhiên chàng phải công nhận: không thể làm người một mình trong một xó, dù là làm nghệ thuật. Người ta không cho phép chàng làm người như thế! Đột nhiên chàng bị người ta lôi cổ vứt vào một toa xe lửa đi tới một nơi mình không muốn tới, cùng với một đống thanh niên cũng không muốn tới đó chút nào, để làm một chuyện họ không muốn làm: bắn giết. Rồi chàng bị thộp cổ làm tù binh, khám phá một thân phận làm người khác. Chàng vượt ngục nhờ giấy tờ giả, về Paris, lao vào chính trường chống phát-xít Đức và, từ đó, không bao giờ rời chính trường nữa.
Nghiệm sinh chiến tranh, chàng hiểu nhiều điều về chính chàng, về thế giới. Những điều cơ bản nhất là:
a/ con người là một thực thể xã hội.
b/ con người làm người trong bối cảnh lịch sử, trong thế giới. Thế giới và lịch sử ở đây không chỉ là thế giới, lịch sử của cá nhân như trong L”Être et le Néant, nó là thế giới và lịch sử của cả nhân loại.
c/ tóm lại, chính trị là một kích thước cơ bản của con người[66].
Trước chiến tranh, tôi đơn thuần tự coi mình như một cá nhân, tôi hoàn toàn không thấy mối liên hệ giữa con người cá nhân của tôi với xã hội trong đó tôi sống.
Cho tới thời điểm đó, tôi tưởng rằng tôi tuyệt đối tự chủ với đời tôi và phải cho đến khi, qua tổng động viên, tôi gặp sự phủ định tự do của tôi, tôi mới ý thức được sức đè của thế giới và sợi giây gắn bó tôi với mọi người và gắn bó mọi người với tôi.
ta chỉ có thể hiểu một cá nhân, bất kể ai, nếu ta nhìn nó như một thực thể xã hội. Mọi người đều có kích thước chính trị.
Lúc đó chính là lúc tôi đi từ chủ nghĩa cá nhân, từ con người cá thể nguyên chất của tôi trước chiến tranh, đi tới ý niệm xã hội, tới chủ nghĩa xã hội. Đó là bước ngoặt đích thực trong đời tôi - trước, sau. Trước, tư tưởng của tôi đã khiến tôi viết những tác phẩm như Buồn Nôn, trong đó quan hệ [của tôi] với xã hội là siêu hình, và sau đó, lần lần tôi đi tới Phê phán lý trí biện chứng.
Sau khi đăng L’Être et le Néant, năm 1947-1948, Sartre ghi chép suy nghĩ của mình để viết tác phẩm Luân lý học (Morale) mà, trong đoạn cuối của L’Être et le Néant, chàng hứa sẽ viết. Gallimard đăng những ghi chép đó năm 1983, dưới tựa Cahiers pour une morale. Lại một tập giấy dầy cộm, bỏ dở. Phải chăng chàng đã bỏ dở vì bản thể luận của L’Être et le Néant không đủ để làm nền tảng cho một Luân lý học? Tôi xin nêu câu hỏi.
Tác phẩm tiêu biểu cho giai đoạn này là... một vở kịch trác tuyệt, Le Diable et Le Bon Dieu, Ác quỷ và Thượng đế (Chúa của Ky-tô giáo), 1951. Diable và Dieu là hai khái niệm tôn giáo đặc thù của ba tôn giáo lớn trong Bible, Thánh Kinh. Dieu biểu hiện Thiện-tuyệt-đối, Diable biểu hiện Ác-tuyệt-đối. Trong vở kịch này có hầu hết những quan điểm cơ bản của L’Être et le Néant, nhưng trong hoàn cảnh chiến tranh và cách mạng xã hội. Giải đáp cho thân phận làm người trong hoàn cảnh ấy, tuy không mâu thuẫn với giải đáp đó trong La Nausée, khác hẳn về kích thước người. Bối cảnh là thời kỳ Chiến tranh nông dân, Guerre des paysans, thời phong kiến Đức.
Nhân vật tiêu biểu, có:
Tổng giám mục, xuất hiện đầu tiên trong kịch, thể hiện quyền lực rất phàm tục, có quân đội, của Nhà thờ Thiên chúa giáo.
Bá tước Nossak, một lãnh chúa của giai cấp phong kiến.
Nasty, lãnh tụ “công nhân” trong các thành thị.
Chủ ngân hàng Foucre, đại diện giai cấp tư sản đang lên.
Karl, lãnh tụ nông nô.
Catherine, tuy bị Goetz biến thành đĩ, hiểu và yêu Goetz.
Hilda, một nhân vật nữ tuyệt vời.
Chúa và Ác-Quỷ, không có mặt trên sân khấu, ám ảnh cả vở kịch.
Heinrich và Goetz, hai nhân vật chính, tiêu biểu cho kiểu sống giả dối với chính mình.
Heinrich là đứa con hoang, bâtard[67] của Nhà thờ: chàng không xuất thân từ giai cấp phong kiến, xuất thân nông nô. Chàng là kẻ phản bội giai cấp của mình, nhưng không tài nào trở thành người khác trong giai cấp khác. Chàng là linh mục của kẻ bần cùng. Trong tư cách ấy chàng là kẻ phản bội quyền lợi của Nhà thờ. Đây là con người vừa là nông nô vừa không là nông nô, vừa là linh mục vừa không là linh mục.
Goetz, thủ lĩnh quân sự tài ba nhất thời đó, là đứa con hoang của lãnh chúa Heidenstamm. Chàng vừa là người quý tộc vừa không là người quý tộc.
Còn nữa
Phần 1, 2, 3, 4
---
Chú thích:
[65]a Critique de la Raison dialectique, trang 28.
[66] Situation X.
[67] Khái niệm đặc thù của Sartre, như Hữu-thể-vì-mình là con hoang của Hữu-thể-tự-tại, một cách văn chương.
|
