eVan - Cafe van hoc thang 7 - loang chu de vi nhieu gia vi

Buổi cafe văn học tháng 7, diễn ra tối 30/7, đặt ra một chủ đề quá rộng: "Sức mạnh của ngôn từ. Độc giả và văn học trong thế kỷ 21”, khiến các diễn giả phải nhiều phen bơi vô định giữa mênh mông mối quan tâm của cử tọa - mà phần lớn họ đặt câu hỏi không hẳn để tìm kiếm câu trả lời.

Đây là sinh hoạt văn học định kỳ mỗi tháng một lần do Hội đồng Anh tổ chức. Khách mời của chuyên đề này là các nhà phê bình quen thuộc: Phạm Xuân Nguyên (kiêm MC), Nguyễn Thị Minh Thái, Cao Việt Dũng và chuyên gia văn hoá đọc Tom Forrest. Forrest trở thành diễn giả chính, người được quan tâm nhiều nhất, phần vì ông là khách ở Anh sang, phần vì ông là chuyên gia tư vấn về văn hoá đọc - một nghề hầu như chưa xuất hiện, ít nhất là một cách danh chính ngôn thuận, tại Việt Nam.

Sau phần điểm sách ngắn gọn, Tom Forrest có bài phát biểu khái quát về nền văn học Anh 100 năm qua. Ông tái hiện một thế kỷ văn học bằng cách giới thiệu những tác gia tiêu biểu, như E.M.Forster, Wilfred Owen, James Joyce, Salman Rushdie, Zadie Smith - những nhà văn hầu như chưa được dịch sang tiếng Việt. Trong điều kiện tất cả đều xa lạ, các diễn giả đã chọn thứ ít xa lạ hơn để gợi ý cho một cuộc đối thoại với Forrest – James Joyce với Ulysses và Rushdie với Midnight’s Children. Và buổi thảo luận về văn hóa đọc bắt đầu mất đi những độc giả đầu tiên. Một số bạn đọc trẻ, sau một vài hồi ngơ ngác, đã nhấp nhỏm ra về khi cuộc trò chuyện hoặc luẩn quẩn quanh những trào lưu, trường phái chưa rõ nét tại Việt Nam như dòng ý thức, chủ nghĩa hậu hiện đại; hoặc nặng nhọc xoay vần quanh “người xa lạ” Ulysses – tác phẩm mà chưa ai dám dịch sang tiếng Việt vì quá khó (lời của MC Phạm Xuân Nguyên).

Diễn giả làm khó cử toạ, cử toạ cũng không ít phen đánh đố diễn giả với những câu hỏi hoặc vĩ mô, hoặc đòi hỏi tầm khái quát cao như: “Ông đánh giá thế nào về mối quan hệ giữa văn học và triết học tại Anh?”, “Ông nhận định thế nào về nền văn học đương đại Việt Nam?” (dành cho Tom Forrest). Không ít lần, Forrest phải thành thật thừa nhận (sự thật hiển nhiên) rằng: “Đây là một câu hỏi rất khó trả lời cụ thể”. MC Phạm Xuân Nguyên phải giải thích: “Tom không phải là chuyên gia về văn học, ông là chuyên gia văn hoá đọc” và “Tom không nghiên cứu về văn học Việt Nam, ông mới sang đây có vài ngày”.

Sau một trường đoạn phiêu khá dài với những vấn đề vừa cao siêu vừa hóc búa, vào đoạn cuối của buổi trò chuyện, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên đã khéo léo kéo cử toạ đến chủ đề sát sườn: bài học khuyến khích văn hoá đọc tại Anh. Chuyên gia Forrest cho biết, trong suốt hàng thập kỷ qua, Anh đã tìm cách phát triển độc giả bằng những phương pháp cụ thể như: Cung cấp cho độc giả sự lựa chọn rộng rãi về sách; Thăm dò ý nghĩa của việc đọc trong đó chú trọng tới mục đích thưởng thức, giải trí của quá trình đọc sách; khuyến khích đọc mọi lúc mọi nơi…

Khi chủ đề được hạ xuống một tầm thấp hợp lý, cuộc trao đổi bắt đầu sôi nổi hơn. Cử toạ và diễn giả dần nhận ra hiện trạng “ít tương đồng, nhiều dị biệt” trong đời sống văn hoá đọc giữa VN và các nước phát triển trên thế giới. Trong khi độc giả Anh đang dần lãng quên William Shakespeare, Jane Austen, Charles Dickens để tìm đến Salman Rushdie, Zadie Smith… thì người Việt Nam vẫn chỉ quen hình dung văn học Anh qua Dickens, Bronte… Trong khi người nước ngoài tận dụng từng giờ ngồi tàu điện ngầm để đọc sách thì tại Việt Nam, khó lòng tìm thấy hình ảnh này trên các chuyến xe bus (tất nhiên, tiến sĩ Minh Thái cũng giải thích, một phần vì người Việt Nam còn bận rộn chen lấn, xô đẩy)…

Tom Forrest.

Chuyên gia văn hóa đọc Tom Forrest.

Bà cho biết, giới trẻ VN hiện nay rất lười đọc, đặc biệt là sinh viên. Họ dường như chỉ đọc những tác phẩm văn học kinh điển. Bà kế: “Một sinh viên của tôi, sau khi bị buộc phải đọc hai cuốn sách của Hegel, đã ốm đến độ phải nhập viện”. Hiện trạng này được nêu ra làm dấy lên nỗi lo lắng của những cử tọa tâm huyết về đời sống văn hoá đọc trong nước. Và một lần nữa, vị khách đến từ nước Anh lại đối diện với một nhiệm vụ bất khả thi. Trước khi ra đề bài cho Forrest, độc giả Bích Yến thông báo: “Xin ông chuẩn bị giải bài toán do tôi đặt ra”. Và chị hỏi: “Với tư cách là một chuyên gia văn hoá đọc, theo ông, phải làm thế nào để khuyến đọc đối với một đất nước có khoảng 70% dân số xuất thân từ nông dân như Việt Nam”. Và Forrest đành phải giải (thích) rằng: “Cách đây 20 năm, chúng tôi cũng gặp rất nhiều khó khăn trong việc khuyến khích người dân đọc sách. Chính phủ Anh đã phải đặt ra rất nhiều chính sách như tặng sách miễn phí cho bà bầu, tổ chức các buổi đọc sách, tài trợ xây dựng, mở rộng thư viện…”. Ông kết luận: “Tôi hiểu phần nào điều kiện của Việt Nam. Nhưng thay vì đặt câu hỏi cho người khác thì hãy tự hỏi xem mình có thể làm gì để cải thiện tình hình đó”.

Cũng vì chủ đề quá rộng, với nhiều vấn đề được đặt ra, nên sức tập trung của độc giả bị phân tán. Buổi cà phê văn học ban đầu thu hút rất đông người quan tâm. Họ ngồi bệt xuống cả bậc thềm Bảo tàng Đại học Mỹ thuật vì thiếu ghế. Nhưng dần dà, độc giả hồn nhiên í ới nhau giải tán, tạo nên một không khí ồn ào đến độ chị Hoài Thu, một người sống nhiều năm ở nước ngoài phải thẳng thắn chỉ trích: “Tôi thấy các vị đề cập quá nhiều đến những vấn đề cao siêu mà không chú trọng đến những chuyện thiết yếu như văn hoá nghe, văn hoá hội thảo. Tôi cực kỳ khó chịu khi thấy người ta liên tục đi ra đi vào và ríu rít nói chuyện, từ già đến trẻ, từ đại trí thức đến sinh viên. Điều này khác vô cùng với các cuộc hội thảo ở nước ngoài. Tôi nghĩ, chúng ta bàn về văn hoá đọc nhưng cũng nên chú ý đến văn hoá nghe”.

MC Phạm Xuân Nguyên đành trả lời ý nhị: “Cảm ơn chị. Hôm nay chúng ta chưa có dịp bàn đến văn hoá nghe. Nhưng khi có cuộc hội thảo về văn hoá nghe thì chắc cử toạ sẽ ngồi… đọc”.