|
Tai tiếng xung quanh giải Man Booker
Bất luận bị mang tiếng là trò quảng cáo rum beng lừa thiên hạ, bất luận những cuộc tranh cãi vô hồi kết, Man Booker vẫn là một giải thưởng thu hút đông đảo sự chú ý của công chúng đến những tác phẩm văn học xuất sắc viết bằng tiếng Anh.
Đó là “một đống những điều vô nghĩa và ngoắt ngoéo”, tiểu thuyết gia A.L. Kennedy đã giận sôi lên khi thốt ra những lời như vậy để bình luận về giải thưởng được coi là uy tín nhất trên văn đàn châu Âu này. Bản thân Kennedy - người từng là một thành viên ban giám khảo Man Booker - than phiền rằng, bà phải đọc tận 300 cuốn tiểu thuyết trong khi không một vị giám khảo nào khác làm như vậy. Người thắng cuộc, bà nói, luôn luôn là “những người được ban giám khảo biết đến, những người ngủ cùng ban giám khảo, buôn bán với ban giám khảo, kết hôn với ban giám khảo hoặc những người đến lượt được phân phát”.
 |
| Bảng công bố danh sách sơ khảo Man Booker 2006. |
Khi nói về sự lộn xộn và thất thường trong quá trình chấm giải, người ta thường dẫn ra ví dụ về mùa giải 1983. Lúc đó, Fay Weldon là chủ tịch Ban giám khảo gồm 5 người, trong đó cuộc đua tranh giữa Shame của Salman Rushdie và Life and Times of Michael K. của J.M. Coetzee đang cân bằng ở tỷ lệ 2-2. Là người nắm lá phiếu quyết định, Weldon ngập ngừng một lúc rồi quyết định chọn Rushdie. Nhưng khi Martyn Goff, một thành viên ban tổ chức, tuyên bố ông sẽ công bố quyết định cuối cùng thì Weldon gọi giật lại “chờ đã”. Sau một cuộc hội ý ngắn với các thành viên khác, bà đổi ý: “Thôi, tôi bầu cho Coetzee."
Trong lần gặp gỡ với Weldon chỉ vài ngày trước khi giải Man Booker 2000 được công bố, tôi (Mukun Padmanabhan) ậm ờ nhắc lại chuyện năm 1983. Bà chỉ mỉm cười đáp: “Chắc ông ấy (Rushdie) không bao giờ tha thứ cho tôi mất”.
Ngòi nổ cho các cuộc luận chiến
Hầu như không có năm nào mà giải thưởng Man Booker không gây tranh cãi. Người ta không chỉ so đo xem người chiến thắng có xứng đáng hay không mà cả những chuyện như tại sao người này lại bị đánh trượt, người kia không được để mắt tới, quyết định của ban giám khảo có lẩm cẩm và kỳ quặc không… cũng trở thành đề tài được bàn cãi sôi nổi.
Một số người phản ứng lại với những vụ gây chiến, thường là bằng những lời công kích dữ dội, những tuyên ngôn thô lỗ không thể tin nổi, như thế chúng có khả năng lột trần tất cả những mặt trái của giải thưởng. Tôi từng nghe người ta nói rằng, sự kêu ca và la ó là tất cả những gì chúng ta có thể trông đợi từ giải thưởng này. Man Booker, theo đó, đã bị tầm thường hoá từ một giải thưởng văn học có chất lượng thành một trường đua ngựa - nơi nghệ thuật bị trộn lẫn với các yếu tố thương mại, nơi vận may bị đánh đồng với giá trị nghệ thuật chân thực và nơi sự thâm trầm, sâu sắc bị cuốn vào cơn cuồng phong của những chiến dịch lăng xê, quảng cáo. Tóm lại, đó là một chiêu thức marketing nhưng tự huyễn hoặc mình là giải thưởng văn học uy tín nhất trong khối Thịnh vượng chung.
Quan điểm này không mới. Năm 1972, khi John Berger đoạt giải với cuốn tiểu thuyết G, ông đã sử dụng ngay diễn từ nhận giải của mình để gièm pha giải thưởng: “Lối đua tranh trong các giải thưởng khiến tôi cảm thấy khó chịu. Mỗi giải thưởng đều có sự công bố danh sách chung khảo, tình trạng hồi hộp chờ kết quả, sự cân nhắc các nhà văn cứ như họ là ngựa trong trường đua, sự soi mói, xét đoán xem người thắng, người thua có công bằng không”. Đồng thời, Berger cũng miễn cưỡng thừa nhận rằng, các giải thưởng chính là một liều thuốc kích thích các NXB, công ty phát hành và độc giả. Theo ông, nó không đem lại ích lợi gì cho sự nghiệp của tác giả cả. Nhưng Berger giành chiến thắng khi giải thưởng chỉ mới thành lập được 3 năm và tầm ảnh hưởng của nó lúc đó còn hạn hẹp hơn bây giờ nhiều. Ngày nay, nếu lọt vào sơ khảo (năm nay là 19 tác phẩm), bạn đã đủ điều kiện để được đông đảo công chúng để ý. Vào chung khảo 5 người, sách của bạn đảm bảo sẽ gây sốt trên thị trường với doanh số bán ra tăng vùn vụt. Còn nếu đoạt giải thì lợi nhuận thu được từ cuốn sách đủ để bạn sống sung túc cả phần đời còn lại.
Hình thành thị hiếu đọc sách
 |
| The Night Watch của Sarah Waters có nhiều hy vọng sẽ "làm nên chuyện" trong năm nay. | Giải Booker đã góp phần hình thành thị hiếu đọc sách trong phần lớn các quốc gia nói tiếng Anh. Từ năm 1981, khi Salman Rushdie đoạt giải với cuốn Midnight's Children, Booker trở thành một thứ kim chỉ nam chọn sách cho tôi. Nếu không vì chúng là những tác phẩm đoạt giải, có lẽ tôi đã không đọc cuốn trinh thám tao nhã và uyên bác Possession của A.S. Byatt, câu chuyện về hiện trạng bất công và sự kháng cự bất công The True History of the Kelly Gang của Peter Carey hay thiên truyện xúc động như một ngụ ngôn Life of Pi của Yann Martel. Mặt tích cực của giải Booker và những cuộc cãi vã kèm theo là nó tạo sự chú ý của độc giả thế giới đến những tác phẩm viết bằng tiếng Anh xuất sắc. Không cứ nhất thiết phải lọt vào chung khảo bạn mới nổi tiếng. Ví như, năm 2000, White Teeth của Zadie Smith được giới truyền thông rất quan tâm chỉ vì nó bị đánh bật khỏi danh sách chung khảo. Năm này qua năm khác, người ta càng bàn luận về thành kiến và xu hướng của ban giám khảo, công chúng càng quan tâm đến các tác phẩm.
Năm nay, quá trình chấm chung khảo cũng bắt đầu gây ra tranh cãi. Rớt khỏi vòng chung khảo là một danh sách những nhà văn nổi tiếng: David Mitchell, Peter Carey và Barry Unsworth… 5 trong số 6 tác giả đi tiếp vào vòng trong là gương mặt mới lần đầu tiên đặt được chân vào đấu trường này, chỉ có Sarah Waters là người trước đó từng để hụt cơ hội chạm đến vinh quang. Dù Hermione Lee, chủ tịch Ban giám khảo có tuyên bố, họ tìm kiếm những tác phẩm "có nghệ thuật kể chuyện đặc sắc và phản ánh chân thực lịch sử" thì chặng đầu của quá trình tìm kiếm này cũng đã gây nên nhiều ngạc nhiên rồi.
Hà Linh dịch
(Nguồn: The Hindu)
|
