Giữa thời buổi "người khôn của khó", sách in 1.000 bản bán còn lay lắt, Hồ Anh Thái vẫn "sống khỏe", "sống tốt" nhờ những cuốn best-seller... Mới đây nhất là “Mười lẻ một đêm” (bán hết veo 2.000 cuốn và tái bản ngay). Vẫn thấy cái chất giễu nhại, sự sắc sảo như đọc thấu gan ruột thiên hạ của Hồ Anh Thái.
Chuyện về một người đàn ông và một người đàn bà tình cờ bị nhốt trong một căn hộ trên tầng sáu suốt mười một ngày đêm (thực ra cũng chẳng biết có phải là bị nhốt thật không hay do họ tự tưởng tượng ra...) Họ kể cho nhau nghe “những bước thăng trầm” trong đời mình. Chuyện của chàng Họa Sĩ Trồng Chuối. Chuyện của nhà phê bình nghệ thuật "giàu xổi" nhờ mở dịch vụ hùng biện. Và chuyện về một "nhà văn hóa lớn" bô bô diễn thuyết trước thiên hạ... Những câu chuyện khiến người ta phải cười thắt ruột, cười ra nước mắt...
- “Mười lẻ một đêm” rồi trước đó là những “Trại cá sấu”, “Bến Ôsin”, “Cõi người rung chuông tận thế”... thấy anh lạnh quá, tỉnh quá! Những điều tử tế, những kẻ tử tế (kiểu như thằng Người Cá chẳng hạn) cũng bất thành nhân dạng, cũng chỉ như thanh củi khô cháy leo lét, còn bao trùm là một bức tranh xám màu về nhân tình thế thái. Phải chăng “cõi người ta” đã trở thành một sa mạc mênh mông, hoang vắng của dục vọng và lòng ích kỷ đến mức anh phải “rung chuông tận thế”?
- Các nhân vật của tôi không có người hoàn toàn tốt hoặc hoàn toàn xấu. Ngay cả khi giễu nhại thì tôi cũng thấy trong đối tượng có cả hình bóng của chính mình và người thân của mình. Không thể có chuyện vô can theo kiểu: "Chắc là nó trừ mình ra!" Một số độc giả phản ứng có lẽ vì họ chỉ thấy tôi phê phán người đời mà không đọc ra được cái chất tự giễu nhại của chính tôi. Dù sao đi nữa, nếu để cho độc giả hiểu nhầm thì lỗi đầu tiên vẫn là của tác giả.
- Trong “Mười lẻ một đêm” người ta thấy hiện rõ bộ mặt Hà Nội và Sài Gòn với sự “giàu xổi” của giới trí thức, sự kệch cỡm của những “Phòng khách”, sự tẻ nhạt của lớp thị dân, thói trưởng giả của giới thượng lưu... Vì sao đời sống thị dân luôn trở đi trở lại trong các sáng tác của anh? Phải chăng vì anh cũng là một công chức “sáng cắp ô đi, tối vác về” nên mới thấm thía hết cái nhợt nhạt, nhàn nhạt của những “ao đời bằng phẳng” ấy?
- Dịp đầu năm, có tờ báo mời viết truyện ngắn nhằm vào đối tượng độc giả là nông dân, tôi phải lập tức trình bày: tôi không biết gì về nông thôn cả. Nếu không có hai lần đi sơ tán thời chống Mỹ thì tôi không có một tí kỷ niệm nào về cánh đồng, ao đầm, mùa màng... Có lẽ chính là hoàn cảnh đã chọn đề tài cho tôi, sống đâu quen đấy, làm gì biết nấy. Không thể gọi là đã hiểu, nhưng có thể nói tôi thuộc môi trường sống của mình.
- Anh có thành thật tin vào những trang viết của mình không? Trước trang viết, anh trung thực bao nhiêu %? Vì sao anh phải rào trước đón sau rằng: “Đôi khi đọc sách cũng là dịp thử thách lòng kiên nhẫn. Sách dở thì thử thách lòng khoan dung?”
- Chị có tin vào mấy lời rào đón ấy không, nhất là nó lại trong một văn cảnh giễu cợt tất cả, không tha một ai, không tha cả chính mình? Còn nói nghiêm túc thì thế này: nếu không tin vào trang viết của mọi người và của chính mình, chắc chắn tôi không tự giam mình bên cái bàn viết làm gì, trong khi tôi là người thích "trên từng cây số". Bao nhiêu chuyến du ngoạn đang mời gọi kia mà tôi đâu có đủ thời gian để đi cho hết.
- Cho đến trước “Mười lẻ một đêm”, thiên hạ bảo từ sau “Cõi người rung chuông tận thế” (2003), Hồ Anh Thái không viết được cái gì mới hơn nên phải quay sang “đỡ đầu” các “tài năng trẻ” để chứng tỏ sự - tồn - tại của mình và để làm văn đàn bấy nay vốn tẻ nhạt thêm “xôm trò”. Anh nghĩ sao về những chuyện kiểu này?
- Thấy văn chương có cái gì hay là tôi muốn giới thiệu cho nhiều người cùng thưởng thức. Có khi sự nồng nhiệt của mình làm người khác khó chịu. Nhưng dư luận là cái không nên chống đỡ, và cũng không thể. Nhiều điều cơ bản của đời sống con người là dựa trên nhầm lẫn và ngộ nhận - đừng có mong không bị người đời hiểu nhầm! Mà cũng phải tự hỏi lại, chính ta đã làm gì nhiều để người đời hiểu đúng về mình đâu? Bất kể thế nào thì mỗi ngày tôi vẫn viết ít nhất hai tiếng đồng hồ. "Kho dự trữ" của tôi còn bản thảo hai tiểu thuyết viết trước Mười lẻ một đêm nhưng chưa gửi in.
- Anh từng từ chối tặng thưởng của Hội Nhà văn VN năm 2003 cho tập truyện “Tự sự 265 ngày”, thế mà khi trúng phiếu bầu vào Ban Chấp hành Hội, anh lại không từ chối? Anh vẫn nói một nhà văn đích thực là người ít khi ló mặt ra trước đám đông kia mà?
- Ngay cả bây giờ chị có thường xuyên thấy mặt tôi ở những hội trường và những diễn đàn hay không? Rất nhiều công việc có thể làm cho hội viên mà ta không nhất thiết phải thực hiện ở chỗ đông người đấy chứ.
- Vào Ban Chấp hành Hội Nhà văn VN, lại còn là Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội, anh có nghĩ là mình sẽ đóng góp thêm được gì cho văn học hơn không – so với khi anh là một người viết thuần túy?
- Làm nhà văn thuần túy là sướng nhất, ta có thể tùy thích ngồi viết suốt ngày chứ không phải chỉ có trích ra vài ba tiếng đồng hồ như tôi bây giờ. Nhưng một khi được hội viên tin cậy "bắt ra" làm quản lý hội, thì cũng cần phải hy sinh, phải biết làm cái việc của một ông từ giữ đền, dọn dẹp cho sạch sẽ để thiện nam tín nữ ra vào cái ngôi đền văn học mà họ giao cho mình coi sóc.
- Tiền bạc - danh vọng - địa vị có ý nghĩa như thế nào đối với một nhà văn? Vì nghề viết thực ra cũng hay khiến người ta ảo tưởng...
- Một người bạn thân của tôi đột tử ở tuổi 49 và tôi luôn nhớ đến chị ấy như một lời tự răn: ai cũng nên sống như có thể đột tử bất cứ lúc nào, khi đã lăn quay ra rồi thì mọi sự thành vô nghĩa - mặc kệ anh viết được bao nhiêu cuốn sách, mặc kệ anh có bao nhiêu miếng đất bao nhiêu ngôi nhà, cấp bậc danh tiếng của anh thế nào, anh đã tốn công bươn trải tranh giành ra sao... Chỉ còn một cách: trước khi đột tử, ta hãy sống tử tế với mọi người và hãy sống cả cho chính mình nữa, đừng tự biến mình thành một cái máy chỉ biết công việc, chỉ biết kiếm tiền, chỉ biết làm công cụ.
- Bấy nay, người ta vẫn hay gán cho nhà văn cái mác “lương tâm của nhân loại”. Vậy liệu nhà văn có cần thiết phải sống tử tế hơn những người khác hay không?
- Tôi vẫn nghĩ nhà văn đích thực phải là người tử tế, nhưng không thể nói là "hơn" hay "kém" những người khác. Cũng giống như nghề văn là một nghề cao quý, nhưng không thể nói nó cao quý hơn nghề khác được. Còn những cái mác, những danh hiệu thì... hãy coi chừng! Không khéo chỉ vì những thứ ấy mà bệnh ảo tưởng của nhà văn càng nặng đấy.
Ngọc Lan thực hiện
(Nguồn: Thể thao & Văn hóa, số ra ngày 15/4/2006)
